apèsi sou lekòl la:
Jean-Jacques Dessalines, yon figi enpòtan nan Revolisyon Ayisyen an e premye chèf deta Ayiti apre endepandans, te asasinen nan Pòtoprens toupre Pont-Rouge nan dat 17 oktòb 1806. Apre li te fin ede defèt fòs franse yo, li te pwoklame endepandans Ayiti nan dat 1ye janvye 1804. Eritaj li anglobe defèt esklavaj ak dominasyon kolonyal, lidèchip otoritè ak divizyon politik ki te swiv lanmò li. Anivèsè a ofri yon opòtinite pou reflechi sou fondasyon Ayiti, souverènte li ak lit kontinyèl li pou fè libète a gen sans pou tout pèp li a.
nòt Editè a: Istwa sa a fè pati seri "Jodi a nan Istwa" nou an, kote The Haitian Times repase moman enpòtan ki te fòme Ayiti ak dyaspora li a.
Nan dat 17 oktòb 1806, Jean-Jacques Dessalines , premye chèf deta Ayiti apre endepandans, te asasinen toupre Pont-Rouge, nan nò sant vil Pòtoprens. Lanmò li te make yon gwo chanjman nan listwa peyi a, li te mete fen nan rèy yon lidè revolisyonè ki te ede defèt fòs kolonyal franse yo, aboli esklavaj la epi etabli yon nasyon endepandan.
Desalin te plis pase yon kòmandan militè. Li te yon figi santral nan Revolisyon Ayisyen an, soulèvman ki te transfòme yon popilasyon esklav an yon fòs ki te kapab defèt yon pouvwa kolonyal epi fonde yon nasyon. Eritaj li rete inséparabl de endepandans Ayiti — ak deba ki pèsistan sou fason libète ta dwe egzèse, pwoteje ak pataje.
Soti nan esklavaj rive nan revolisyon
Li te fèt nan esklavaj nan koloni franse Sen Domeng nan zòn 1758, Dessalines te grandi anba yon sistèm kolonyal ki te bati sou travay fòse, yerachi rasyal ak vyolans. Ekonomi plantasyon koloni an te pwodui anpil richès pou Lafrans pandan l t ap soumèt Afriken esklav yo a yon eksplwatasyon brital.
Revolisyon ki te kòmanse an 1791 an te defye sistèm sa a. Dessalines te rantre nan lit la epi li te monte nan ran lame revolisyonè a, li te sèvi bò kote lidè tankou Toussaint Louverture . Li te vin konnen pou detèminasyon militè li ak angajman li nan defèt efò franse yo pou kenbe kontwòl koloni an.
Apre fòs franse yo te kaptire epi depòte Louverture an Frans an 1802, kote li te mouri an kaptivite anviwon yon ane apre, Dessalines te parèt kòm yon kòmandan dirijan kont fòs ekspedisyonè Napoleon Bonaparte te voye pou reyafime otorite franse a. Kanpay la te menase pwogrè emansipasyon an epi li te soulve laperèz ke esklavaj la ta ka retabli.
Dessalines ak lòt lidè revolisyonè yo te kontinye batay la. Batay desizif Vertières la, ki te fèt 18 novanm 1803, te ede asire defèt franse yo. Nan dat 1ye janvye 1804, Dessalines te pwoklame endepandans Ayiti, mete fen nan dominasyon kolonyal franse a epi etabli premye repiblik nwa endepandan nan mond lan.
Viktwa a te transfòme listwa mondyal la. Ayiti te demontre ke moun ki te anba esklavaj te kapab ranvèse yon rejim kolonyal, defèt yon gwo pisans militè epi etabli yon eta endepandan. Endepandans li te vin tounen yon etap enpòtan nan lit kont esklavaj ak kolonyalis.
Yon lidè san konpwomi
Pou Dessalines, endepandans te mande plis pase yon deklarasyon. Ayiti te dwe defann souverènte li kont pisans etranje ki ta ka chache reprann teritwa a epi retabli sistèm kolonyal la.
An 1804, li te deklare tèt li anperè, li te pran non Jacques I. Gouvènman li a te chache konsolide nouvo nasyon an epi pwoteje endepandans li, men rèy li a te otoritè tou, make pa yon pouvwa konsantre ak mezi sevè kont moun yo te wè kòm lènmi.
Youn nan aspè ki pi konteste nan eritaj li a se masak an 1804 kote pifò nan popilasyon franse ki te rete an Ayiti a te fèt. Masak yo te vini apre plizyè ane vyolans kolonyal ak laperèz ke Lafrans ta eseye retabli esklavaj la, men yo rete tou yon pati douloure nan listwa fondasyon peyi a.
Lidèchip Dessalines lan te reflete kontradiksyon santral revolisyon an: batay la pou asire libète anba yon sistèm kolonyal brital te dewoule atravè yon vyolans ekstraòdinè, pandan ke dirijan nouvo nasyon an te fè fas ak kesyon difisil sou kijan pou yo gouvène ak distribye pouvwa a.
Detèminasyon li pou pwoteje endepandans Ayiti a te ede fòme fondasyon peyi a. Men, tansyon sou metòd li yo ak konsantrasyon otorite a te kontribye nan divizyon pami lidè revolisyonè yo — divizyon ki te vin pi grav apre lanmò li.
Asasina ki te chanje Ayiti a
Rive nan lane 1806, opozisyon kont Dessalines te grandi pami figi militè ak politik enfliyan yo. Dispit sou rèy li, politik li yo ak konsantrasyon pouvwa a te abouti nan yon konplo kont li.
Nan dat 17 oktòb 1806, yo te touye Dessalines toupre Pont-Rouge. Asasina li a te mete an evidans gwo divizyon pami lidè ki te goumen ansanm pou genyen endepandans.
Peyi a te divize politikman byen vit. Henri Christophe te etabli yon gouvènman nan nò a, pandan Alexandre Pétion te dirije yon repiblik nan sid la. Gouvènman konpetitif yo te reflete dezakò sou lidèchip ak direksyon nouvo nasyon an.
Separasyon an te souliye defi Ayiti t ap fè fas apre viktwa revolisyonè li a. Pou defèt dominasyon kolonyal la te nesesè pou gen yon inite ekstraòdinè nan mitan lidè militè yo, men bati yon nasyon ki estab te soulve kesyon difisil sou gouvènans, otorite ak distribisyon pouvwa.
Lanmò Dessalines pa t defèt endepandans li te ede garanti a. Ayiti te siviv kòm yon nasyon souveren, epi deklarasyon 1804 la te rete yon mak enpòtan nan lit mondyal kont esklavaj ak dominasyon kolonyal.
Poukisa 17 oktòb enpòtan
17 oktòb la se pa sèlman anivèsè yon asasina politik ki te fè anpil bri oubyen yon jou ferye ann Ayiti. Se yon okazyon pou nou sonje pri Ayisyen yo te peye pou yo te genyen libète yo epi pou nou sonje lidè revolisyonè a ki te ede transfòme lit sa a an yon nasyon.
Eritaj Dessalines lan mande yon jijman onèt. Li te yon liberatè ki te ede defèt esklavaj ak dominasyon kolonyal, men li te tou yon dirijan otoritè ki gen metòd ak egzèsis pouvwa li yo toujou sijè deba istorik. Sonje li nèt vle di rekonèt tou de anplitid akonplisman li yo ak kontradiksyon lidèchip li.
Pou Ayiti ak dyaspora li a, anivèsè a envite refleksyon sou sa endepandans vle di pi lwen pase libète anba dominasyon etranje. Li soulve kesyon pèmanan sou inite nasyonal, lidèchip responsab, souverènte ak si pwomès libète a rive jwenn Ayisyen òdinè yo.
Nan dat 17 oktòb 1806, Ayiti te pèdi youn nan achitèk endepandans li. Ideyal li te ede reyalize a — ke pèp nwa te kapab ranvèse esklavaj, defèt yon anpi kolonyal epi gouvène tèt yo — te dire pi lontan pase li.
Komemore jounen sa a vle di onore reyalizasyon revolisyonè sa a pandan n ap konfwonte travay kontinyèl la pou fè libète Ayiti a gen yon sans pou chak jenerasyon.