วันที่ 24 กันยายน 2569 ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ที่สวนรุกขชาติภายในวัดพระธาตุจอมศีล ต.บ้านถ้ำ อ.ดอกคำใต้ จ.พะเยา พบผืนป่าเบญจพรรณที่ยังคงความร่มรื่นและมีความหลากหลายทางธรรมชาติ ภายในพื้นที่มีต้นไม้นานาชนิดขึ้นปกคลุมโดยรอบ ขณะที่มีลำน้ำธรรมชาติไหลเชื่อมต่อมาจากบริเวณถ้ำน้ำลอด ซึ่งเป็นแหล่งน้ำซับที่ช่วยหล่อเลี้ยงผืนป่าและสิ่งมีชีวิตในพื้นที่ ท่ามกลางความอุดมสมบูรณ์ดังกล่าว ยังพบสัตว์น้ำขนาดเล็กที่น่าสนใจอย่าง ปูจั่วหรือ ปูหินอาศัยอยู่ตามลำห้วย ซอกหิน และพื้นป่าบริเวณใกล้แหล่งน้ำ โดยปูจะหลบซ่อนตัวในช่วงกลางวัน และออกหากินในช่วงพลบค่ำถึงกลางคืน โดยเฉพาะหลังฝนตกใหม่ๆ จะมีโอกาสพบปูออกมาเคลื่อนไหวตามพื้นป่าและบริเวณริมลำห้วย จากการสังเกตพบปูจั่วหลายสี ทั้งสีดำ สีเหลือง และสีทอง รวมถึงมีขนาดแตกต่างกันตั้งแต่ตัวเล็กไปจนถึงตัวค่อนข้างใหญ่ โดยในพื้นที่สวนรุกขชาติวัดพระธาตุจอมศีล พบปูสีเหลืองและสีทองได้ค่อนข้างบ่อย สร้างความแปลกตาให้กับผู้ที่เข้าไปสัมผัสธรรมชาติในพื้นที่ สำหรับสวนรุกขชาติแห่งนี้ เป็นพื้นที่ที่ทางวัดและชาวบ้านในชุมชนร่วมกันดูแลรักษามาอย่างต่อเนื่อง เดิมในอดีตปูจั่วหรือปูหินที่พบในพื้นที่ บางส่วนถูกจับไปประกอบอาหารหรือจำหน่าย แต่ระยะหลังชาวบ้านเริ่มเห็นถึงความสำคัญของระบบนิเวศและทรัพยากรธรรมชาติ จึงร่วมกันลดการจับปูออกจากพื้นที่ และปล่อยให้สัตว์เหล่านี้ดำรงชีวิตและขยายพันธุ์ตามธรรมชาติ นอกจากเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อาหารแล้ว ปูที่อาศัยอยู่ตามพื้นป่าและบริเวณแหล่งน้ำยังมีพฤติกรรมการขุดรูและเคลื่อนย้ายดิน ซึ่งมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงสภาพดินและการหมุนเวียนของอินทรียวัตถุในพื้นที่ ชาวบ้านในพื้นที่ เล่าว่า เมื่อก่อนปูจั่วที่พบในบริเวณนี้ยังมีไม่มาก และบางคนจับไปทำอาหารหรือขาย แต่ปัจจุบันคนในชุมชนเริ่มตระหนักถึงคุณค่าของผืนป่าและสัตว์ที่อาศัยอยู่ตามธรรมชาติ จึงช่วยกันดูแลและลดการจับปูออกจากพื้นที่ เพื่อให้ปูสามารถขยายพันธุ์และดำรงอยู่ในระบบนิเวศต่อไป โดยเฉพาะช่วงหลังฝนตกใหม่ๆ หรือในช่วงพลบค่ำ หากเดินสำรวจบริเวณพื้นป่าใกล้ลำห้วย อาจพบปูจั่วสีเหลือง สีทอง และสีดำ ออกมาหากินตามธรรมชาติ