โนเบลฟิสิกส์ 2026: “ฟรานซิส ฮัลเซน” ใช้น้ำแข็งขั้วโลกใต้ เป็นกับดักจับอนุภาคผีจากห้วงจักรวาล
ราชบัณฑิตยสภาวิทยาศาสตร์แห่งสวีเดนประกาศมอบรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ประจำปี 2026 ให้ ฟรานซิส ฮัลเซน จากผลงานบุกเบิกหอสังเกตการณ์นิวทริโนไอซ์คิวบ์ที่ขั้วโลกใต้ และการค้นพบนิวทริโนพลังงานสูงจากนอกระบบสุริยะ เปิดประตูสู่ดาราศาสตร์รูปแบบใหม่ รับเงินรางวัล 12 ล้านโครนาสวีเดน
ราชบัณฑิตยสภาวิทยาศาสตร์แห่งสวีเดนประกาศเมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2569 มอบรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ประจำปี 2026 ให้แก่ ฟรานซิส ฮัลเซน (Francis Halzen) นักฟิสิกส์แห่งมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน แมดิสัน สหรัฐอเมริกา จากคุณูปการชี้ขาดต่อหอสังเกตการณ์นิวทริโนไอซ์คิวบ์ (IceCube Neutrino Observatory) และการค้นพบนิวทริโนพลังงานสูงที่มีต้นกำเนิดจากห้วงอวกาศ โดยได้รับเงินรางวัล 12 ล้านโครนาสวีเดน
หัวใจของผลงานคือการมองเห็นว่าน้ำแข็งที่ขั้วโลกใต้สามารถใช้เป็นเครื่องมือดักจับอนุภาคนิวทริโนได้ นิวทริโนเป็นอนุภาคที่อยู่รอบตัวเราทุกหนแห่งแต่แทบไม่แสดงตัว มันทะลุผ่านโลกและทะลุผ่านร่างกายมนุษย์ไปโดยที่เราไม่รู้สึกอะไรเลย มีเพียงนานๆ ครั้งที่นิวทริโนสักตัวจะชนเข้ากับนิวเคลียสของอะตอม ซึ่งเป็นช่องทางเดียวที่ผู้มีอุปกรณ์เหมาะสมจะตรวจจับมันได้
สิ่งที่ทำให้นิวทริโนมีค่ามหาศาลต่อวงการดาราศาสตร์คือ นักวิทยาศาสตร์รู้มานานแล้วว่าในจักรวาลมีเครื่องเร่งอนุภาคตามธรรมชาติที่ยิงอนุภาคออกมาด้วยพลังงานสูงกว่าที่ห้องปฏิบัติการบนโลกทำได้ถึงล้านเท่า แต่ยังไม่รู้ว่าแหล่งกำเนิดเหล่านั้นคืออะไร อยู่ที่ไหน และข้างในเกิดกระบวนการอะไรขึ้น นิวทริโนพลังงานสูงเกิดในสภาพแวดล้อมเดียวกับอนุภาคชนิดอื่น แต่ต่างกันตรงที่มันเดินทางมาถึงเราโดยไม่เปลี่ยนทิศทางและไม่สูญเสียพลังงาน จึงนำข้อมูลที่ไม่มีทางได้มาด้วยวิธีอื่นมาให้
ฮัลเซนเสนอวิสัยทัศน์การดักจับนิวทริโนที่ขั้วโลกใต้ครั้งแรกเมื่อปี 2531 โดยอาศัยหลักการว่าเมื่อนิวทริโนชนกับนิวเคลียสของอะตอม จะเกิดแสงวาบที่เซ็นเซอร์ในน้ำแข็งธารใสสามารถติดตามได้ น้ำแข็งขั้วโลกใต้มีข้อได้เปรียบหลายอย่าง ทั้งปลอดสัญญาณรบกวนและตั้งอยู่บนพื้นที่ซึ่งเสถียรทางธรณีวิทยาโดยไม่มีแผ่นดินไหว แนวคิดนี้ได้รับการสนับสนุนจากนักวิจัยคนอื่นอย่างรวดเร็ว และอีกไม่กี่ปีต่อมาก็มีการทดสอบเซ็นเซอร์ในน้ำแข็งเบื้องต้น
เนื่องจากนิวทริโนพลังงานสูงจากจักรวาลหายากมาก การสังเกตการชนให้ได้จำนวนเพียงพอจึงต้องใช้น้ำแข็งปริมาณมหาศาล ไอซ์คิวบ์จึงกินพื้นที่ถึง 1 ลูกบาศก์กิโลเมตร และสร้างเสร็จในปี 2554 จากนั้นนักวิจัยก็ค้นพบนิวทริโนพลังงานสูงชุดแรกในเวลาไม่นาน และอีกไม่กี่ปีถัดมาก็ตีพิมพ์การค้นพบนิวทริโนที่ต้องมีต้นกำเนิดจากนอกระบบสุริยะอย่างแน่นอน ทำให้การตามล่าหาแหล่งกำเนิดนิวทริโนในจักรวาลเริ่มต้นขึ้นอย่างจริงจัง
มาร์ก เพียร์ซ ประธานคณะกรรมการโนเบลสาขาฟิสิกส์ กล่าวว่า ฮัลเซนนำทีมนักวิจัยและวิศวกรนานาชาติที่มอบเครื่องมือชิ้นเยี่ยมให้แก่พวกเรา ความมุ่งมั่นไม่ลดละและวิสัยทัศน์ทางวิทยาศาสตร์ของเขาได้ปูทางสู่ดาราศาสตร์รูปแบบใหม่ ขณะที่ราชบัณฑิตยสภาระบุว่า ข้อมูลการชนของนิวทริโนที่ไอซ์คิวบ์เก็บต่อเนื่องจะมอบความรู้ใหม่เกี่ยวกับสภาพแวดล้อมอันรุนแรงที่ก่อกำเนิดนิวทริโนพลังงานสูง และอาจเผยให้เห็นปรากฏการณ์ในจักรวาลที่ไม่เคยรู้จักมาก่อน
สำหรับประวัติของผู้ได้รับรางวัล ฟรานซิส ฮัลเซน เกิดปี 2487 ที่เมืองตีเนิน ประเทศเบลเยียม จบปริญญาเอกในปี 2512 จากมหาวิทยาลัยเคยูเลอเฟิน ประเทศเบลเยียม ปัจจุบันเป็นศาสตราจารย์ประจำมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน แมดิสัน และเป็นหัวหน้าคณะนักวิจัยของไอซ์คิวบ์ โดยสำนักข่าวต่างประเทศรายงานว่าเขาระบุหลังทราบผลว่ามีคนคาดการณ์มาก่อนแล้วว่าเขาจะได้รางวัลนี้ แต่เมื่อประกาศออกมาจริงก็ยังรู้สึกแปลกอยู่ดี
ที่น่าสนใจคือการประกาศครั้งนี้ยังเป็นสถิติ เพราะเป็นครั้งแรกในรอบ 34 ปีที่รางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์มอบให้ผู้ได้รับเพียงคนเดียว นับตั้งแต่ปี 2535 ที่ฌอร์ฌ ชาร์ปัก นักฟิสิกส์ชาวฝรั่งเศสได้รับไป ทั้งนี้ พิธีมอบรางวัลจะจัดขึ้นที่กรุงสตอกโฮล์ม ประเทศสวีเดน ในวันที่ 10 ธันวาคม ซึ่งเป็นวันครบรอบการเสียชีวิตของอัลเฟรด โนเบล
- อีก 5 ปีรู้กัน! นักฟิสิกส์ดังวางเดิมพัน โลกจะยืนยันการค้นพบ “เอเลี่ยน” ภายในปี 2030
- นาซาเผยภาพ “กระจุกดาวต้นคริสต์มาส” ระยิบระยับกลางอวกาศ รับเทศกาลแห่งความสุข
- OpenAI ประกาศชัย ไขสมการคณิตศาสตร์ ค้างคามา 90 ปีได้สำเร็จ