นักฟิสิกส์เบลเยียม – เอพี รายงานวันที่ 6 ต.ค. ว่า คณะกรรมการรางวัลโนเบลที่ราชบัณฑิตยสถานแห่งสวีเดน กรุงสต็อกโฮล์ม ประกาศรายชื่อผู้รับ รางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ ประจำปี 2569 แก่ ฟรานซิส ฮัลเซน นักฟิสิกส์อนุภาคชาวเบลเยียม สำหรับการตระหนักว่าน้ำแข็งขั้วโลกใต้สามารถนำมาใช้เพื่อตรวจจับอนุภาคที่เรียกว่า “นิวตริโน” ได้
วิสัยทัศน์และความเป็นผู้นำทางวิทยาศาสตร์ของฮัลเซนถือเป็นรากฐานสำคัญของสถานีตรวจจับอนุภาคนิวตริโน ไอซ์คิวบ์ หรือเรียกสั้นๆ ว่าไอซ์คิวบ์ ที่เกิดจากกระบวนการซึ่งให้พลังงานมหาศาลในห้วงอวกาศอันไกลโพ้น โดยผู้ชนะจะได้รับเงินรางวัล 12 ล้านโครเนอร์สวีเดน หรือกว่า 40.2 ล้านบาท พร้อมเหรียญรางวัลโนเบลและใบประกาศเกียรติคุณ
นิวตริโนมีอยู่ทั่วไปแต่กลับไม่ปรากฏตัวให้เห็น นิวตริโนเดินทางทะลุผ่านโลกและร่างกายโดยที่มนุษย์ไม่รู้ตัว มีเพียงบางครั้งเท่านั้นที่นิวตริโนจะทำปฏิกิริยากับนิวเคลียสของอะตอมซึ่งทำให้ผู้ที่มีอุปกรณ์เหมาะสมสามารถตรวจพบได้
นักวิทยาศาสตร์รู้มานานแล้วว่าในห้วงอวกาศมีเครื่องเร่งอนุภาคตามธรรมชาติซึ่งทำหน้าที่ยิงอนุภาคออกมาด้วยพลังงานที่สูงกว่าระดับที่ทำได้ในห้องปฏิบัติการบนโลกถึง 1 ล้านเท่า แหล่งกำเนิดเหล่านี้ยังคงเต็มไปด้วยปริศนามากมาย ไม่ว่าจะเป็นสิ่งนี้คืออะไร ตั้งอยู่ที่ไหน และมีกระบวนการหลักใดเกิดขึ้นภายในนั้นบ้าง
อย่างไรก็ตาม ฟรานซิส ฮัลเซน ได้นำเสนอแนวคิดในการตรวจจับอนุภาคนิวตริโนที่ขั้วโลกใต้เป็นครั้งแรกในปี 2531 เมื่ออนุภาคนิวริโนพุ่งชนกับนิวเคลียสของอะตอมจะเกิดแสงวาบขึ้นซึ่งสามารถตรวจจับและติดตามได้ด้วยเซ็นเซอร์ที่ติดตั้งอยู่ในน้ำแข็งของธารน้ำแข็งที่ใสสะอาด
น้ำแข็งบริเวณขั้วโลกใต้มีข้อได้เปรียบหลายอย่างเนื่องจากปราศจากการรบกวนในรูปแบบต่างๆ และพื้นที่ดังกล่าวยังมีความมั่นคงทางธรณีวิทยา รวมถึงไม่มีแผ่นดินไหว แนวคิดของฮัลเซนได้รับการสนับสนุนจากนักวิจัยคนอื่นๆ ในเวลาต่อมา และเพียงไม่กี่ปีหลังจากนั้นก็มีการทดสอบเบื้องต้นเกี่ยวกับเซ็นเซอร์ที่ติดตั้งในน้ำแข็ง
นิวตริโนจากห้วงอวกาศที่มีพลังงานสูงมากนั้นพบได้ยากยิ่งจึงจำเป็นต้องใช้มวลน้ำแข็งปริมาณมหาศาลเพื่อตรวจจับเหตุการณ์การชนกันของอนุภาคให้ได้จำนวนมากพอ สถานีตรวจจับไอซ์คิวบ์ครอบคลุมพื้นที่ขนาดหนึ่งลูกบาศก์กิโลเมตรและก่อสร้างแล้วเสร็จในปี 2554
นักวิจัยสามารถตรวจพบนิวตริโนพลังงานสูงได้ในเวลาไม่นาน และไม่กี่ปีถัดมาก็เผยแพร่ผลการค้นพบนิวตริโนที่มีต้นกำเนิดจากภายนอกระบบสุริยะของเราอย่างชัดเจนซึ่งนับเป็นการเปิดทางให้การเสาะหาแหล่งกำเนิดนิวตริโนในเอกภพเริ่มต้นขึ้นอย่างจริงจัง
“ฟรานซิส ฮัลเซน เป็นผู้นำทีมวิจัยและวิศวกรระดับนานาชาติในการสร้างเครื่องมืออันยอดเยี่ยมนี้ขึ้นมา ความมุ่งมั่นและวิสัยทัศน์ทางวิทยาศาสตร์ของเขาได้ปูทางไปสู่ดาราศาสตร์แขนงใหม่” มาร์ก เพียร์ซ ประธานคณะกรรมการรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์กล่าว
และว่าข้อมูลการเกิดอันตรกิริยาของอนุภาคนิวทริโนที่ไอซ์คิวบ์รวบรวมไว้อย่างต่อเนื่องจะช่วยให้นักวิจัยได้รับองค์ความรู้ใหม่เกี่ยวกับสภาวะแวดล้อมอันรุนแรงที่เอื้อต่อการกำเนิดนิวทริโนพลังงานสูง อีกทั้งยังอาจช่วยเผยให้เห็นปรากฏการณ์ทางจักรวาลวิทยาที่ไม่เคยเป็นที่รู้จักมาก่อนอีกด้วย